دو گونه پونه سای ایرانی Nepeta kotschyi var. persicaو پونه سای انبوه N. glomerulosa از گونه های دارویی بومی ایران بوده که حاوی ترکیبات دارویی به ویژه نپتالاکتون می باشند. این مطالعه در راستای اهلی کردن این دوگونه در شرایط مزرعه ای طی سال های 1396 و 1397 در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در سه تکرار اجرا شد. صفات مورد بررسی شامل خصوصیات مورفولوژیک، عملکرد محصول و کمیت و ترکیبات اسانس بود. نتایج نشان داد که وزن تر و خشک کل در گونه ایرانی (به ترتیب 9954 و 3152 کیلوگرم در هکتار) به طور قابل ملاحظه ای بیش تر از گونه انبوه ( به ترتیب 2858 و 990 کیلوگرم در هکتار) بود. درصد و عملکرد اسانس در گونه ایرانی به ترتیب 12/2 درصد و 35/48 کیلوگرم در هکتار بود؛ درحالی که این مقادیر در گونه انبوه به ترتیب 42/1 درصد و 39/7 کیلوگرم در هکتار بود. نتایج آنالیز ترکیبات اسانس نشان داد که مجموع ایزومرهای نپتالاکتون در گونه ایرانی بیش تر از گونه انبوه و به ترتیب 57/94 و 68/38 درصد بود. در مجموع با توجه به عملکرد اندام هوایی و اسانس از یک سو و درصد نپتالاکتون در اسانس از سوی دیگر، برتری گونه ایرانی نسبت به گونه انبوه کاملا چشمگیر بود؛ لذا می توان گونه پونه سای ایرانی را به عنوان یک منبع ارزشمند جهت تامین ترکیب اصلی این گیاه یعنی نپتالاکتون برای صنایع دارویی در شرایط کشت مشابه این مطالعه توصیه نمود.

هدف از این پژوهش بررسی اثر اسانس و نانوامولسیون پونه سای انبوه (Nepeta glomerulus) به عنوان یک نگهدارنده طبیعی در حفظ کیفیت سس مایونز پرچرب طی 6 هفته نگهداری در دمای ºC 35 بود. نانوامولسیون این اسانس به کمک انرژی فراصوت آماده و مشخصات فیزیکی آن اندازه گیری شد. سپس 5/0 درصد وزنی - وزنی از اسانس و نانوامولسیون جایگزین روغن سس مایونز شد و عملکرد آن بر کیفیت شیمیایی (شاخص پراکسید، مواد واکنش دهنده با تیوباربیتوریک اسید، pH و اسیدیته)، میکروبی (باکتری های مقاوم به اسید، کپک و مخمر) و حسی سس مایونز با نگهدارنده های شیمیایی (BHT و ترکیب بنزوات سدیم-سوربات پتاسیم) مقایسه شد. 1,8-Cineole (9/26 %)، α-Pinene (3/7 %) و Limonene (8/6 %) ترکیبات غالب اسانس پونه سای انبوه بودند. میانگین اندازه ذرات، شاخص چندپراکندگی و ویسکوزیته این نانوامولسیون به ترتیب nm 95/191، 225/0 و cP 03/1 بود. افزودن نانوامولسیون و اسانس پونه سای انبوه به طور معنی داری پایداری اکسایشی سس مایونز را نسبت به نمونه ی شاهد افزایش داد و تفاوت معنی داری بین عملکرد BHT و اسانس پونه سای انبوه (خالص و امولسیون شده) دیده نشد (05/0 P <). با گذشت زمان pH نمونه ها کاهش و اسیدیته افزایش یافت که شیب این روند در نمونه ی شاهد بیش تر از نمونه های دیگر بود. اسانس پونه سای انبوه (خالص و امولسیون شده) و بنزوات سدیم-سوربات پتاسیم به طور معنی داری فساد میکروبی در سس مایونز را به تأخیر انداختند. تفاوت معنی داری بین عملکرد اسانس و بنزوات-سوربات در کنترل فساد میکروبی دیده نشد (05/0 P >). در پایان زمان نگهداری تنها امتیاز نمونه ی حاوی نانوامولسیون اسانس پونه سا بالاتر از حد قابل قبول (امتیاز 3) بود. نمونه ی شاهد در پایان هفته ی پنجم نگهداری از نظر ارزیاب های حسی مردود شد. بنابراین، نانوامولسیون اسانس پونه سای انبوه عملکرد مناسبی در بهبود کیفیت ماندگاری سس مایونز در دمای تسریع شده نشان داد. استفاده از اسانس در قالب نانوامولسیون ضمن کاهش مصرف اسانس، فعالیت زیستی آن را نیز برای مدت طولانی تری حفظ می کند.

گیاه دارویی پونه سای انبوه (Nepeta glomerulosa Boiss. ) گیاهی است معطر و بومی ایران که متعلق به خانواده نعناعیان می باشد. یکی از مشکلات عمده در گیاهان دارویی این است که جوانه زنی بذر گیاهان در شرایط محیطی طبیعی مطلوب بوده، ولی تحت شرایط آزمایشگاهی یا زراعی، مناسب نیست. این پژوهش به منظور اطلاع از نحوه جوانه زنی بذر جهت استقرار موفق و مطلوب این گیاه، با بررسی خصوصیات مختلف جوانه زنی و تعیین درجه حرارت های کاردینال بذور، در دانشگاه فردوسی مشهد در سال 93-92 انجام شد. تیمارها شامل تیمار سرمایی در 4 سطح (1، 2، 3 و 4 هفته سرمادهی در دمای 5 درجه سانتیگراد) و تیمار نیترات پتاسیم در 4 سطح (صفر، 1/0، 2/0 و 3/0 درصد) بودند، که به منظور ارزیابی خصوصیات جوانه زنی بذور این گیاه مورد استفاده قرارگرفت. همچنین اثر 8 تیمار درجه حرارت ثابت شامل درجه حرارت های 5، 10، 15، 20، 25، 30، 35 و 40 درجه سانتیگراد و 3 درجه حرارت متغیر شب و روز شامل درجه حرارت های 15/5، 20/10 و 30/20 درجه سانتیگراد بر درصد، سرعت و میانگین زمان جوانه زنی بذور، مورد مطالعه قرارگرفت. نتایج حاصل از تجزیه ی واریانس و مقایسه ی میانگین نشان داد که اثر تیمار سرما بر بیشتر صفات اندازه گیری شده، معنی دار بود. در بین تیمارهای مورد استفاده، 3 هفته سرمادهی و نیترات پتاسیم 1/0 درصد، بیشترین اثر مثبت را بر خصوصیات جوانه زنی بذر داشت، اگر چه بر درصد جوانه زنی تاثیر معنی داری نشان نداد. همچنین نتایج بدست آمده از تاثیر درجه حرارت های مختلف بر جوانه زنی بذور، نشان داد که، بیشترین درصد، سرعت و میانگین زمان جوانه زنی بذور این گونه در دامنه حرارتی 20 تا 25 درجه سانتیگراد بود. بیشترین درصد و سرعت جوانه زنی بذور در درجه حرارت متغیر روز و شب 30/20 و 20/10 درجه سانتیگراد بدست آمد. نتایج حاصل از تجزیه رگرسیون بین سرعت جوانه زنی و دما نشان داد که درجه حرارت های 15، 22 و 46 درجه سانتیگراد، به ترتیب به عنوان درجه حرارت های پایه، بهینه و بیشینه جوانه زنی برای گیاه پونه سای انبوه می باشند.

مقدمه: گیاه پونه سای اصفهانی (Nepeta ispahanica Boiss) متعلق به خانواده نعناعیان (Lamiaceae) بوده و از گیاهان علفی و اندمیک ایران می باشد. با توجه به اثرات دارویی گونه های دیگر این جنس و اهمیت اسانسها در بروز خواص دارویی در گیاهان و با عنایت به اینکه گیاه مورد بررسی بومی اصفهان می باشد به بررسی شیمیایی مواد موجود در اسانس گیاه مذکور پرداخته و ترکیبات مهم موجود در آن معرفی گردید. روشها: اندامهای هوایی گیاه پس از جمع آوری از منطقه کلاه قاضی در 15 کیلومتری جنوب اصفهان خشک گردیده و سپس به روش تقطیر با آب اسانس آن جداسازی و نهایتا با استفاده از دستگاه گاز کروماتوگرافی متصل به طیف نگار جرم، اجزای متشکله اسانس تفکیک و مورد شناسایی قرار گرفت.نتایج و بحث: سرشاخه های هوایی گیاه دارای 0.4 درصد (V/W) اسانس شفاف به رنگ زرد کمرنگ بوده و مهمترین جزء تشکیل دهنده آن 1، 8- سینئول (45.8%) می باشد. دیگر اجزای عمده شامل بتا پی نن (8.9%)، نپتالاکتون (6.2%)، آلفا – ترپینئول (4.3%) و ترانس – بتا – اوسیمن (3.3%) می باشند.

پونه سای اشترانکوهی (Nepeta elymaitica Bornm. ) یکی از گونه های انحصاری جنس Nepeta در ایران است. این جنس دارای گونه های اسانس دار ارزشمندی است که تاکنون 79 گونه آن از ایران گزارش شده است که 39 گونه از آنها انحصاری ایران هستند. هدف از این مطالعه، شناسایی ترکیب های شیمیایی موجود در اسانس پونه سای اشترانکوهی (Nepeta elymaitica Bornm. ) بود. بدین منظور این گیاه در تیرماه 1393 از منطقه کمندان واقع در شهرستان ازنا جمع آوری گردید. سرشاخه های گلدار گیاه پس از خشک شدن در محیط آزمایشگاه به روش تقطیر با آب (Hydrodistillation) اسانس گیری شدند. ضمن محاسبه بازده اسانس ترکیب های تشکیل دهنده با استفاده از دستگاه های گاز کروماتوگرافی (GC) و گاز کروماتوگرافی متصل به طیف سنج جرمی (GC-MS) و محاسبه شاخص بازداری مورد شناسایی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که بازده اسانس این گونه پونه سا نسبت به وزن خشک 95/0% است. 27 ترکیب در اسانس این گونه شناسایی شد که 8، 1-سینئول (20. 6%)، 4a-a، 7-a، 7a-a-نپتالاکتون (17. 5%)، E-کاریوفیلن (15%)، ترپینن 4-اُل (6. 2%) و لینالول (5. 8%) ترکیب های عمده آن بودند.

زمینه و هدف: گیاه پونه سای سبلانی Nepeta menthoides از جمله گونه های انحصاری شمال غرب و آذربایجان ایران محسوب می شود. نمونه هایی از این گونه از دامنه کوه سهند جمع آوری گردید و اسانس آن مورد تجزیه قرار گرفت.روش ها: اسانس گیاه Nepeta menthoides به روش تقطیر با آب تهیه شد و سپس اجزای آن به وسیله دستگاه GC/MS مورد بررسی قرار گرفت. یافته ها: از بین 18 ترکیب شناسایی شده که %97.07 کل اسانس را تشکیل می دادند، نپتالاکتون (ایزومر 4aa, 7a, 7aa) با %36.85، -1,8 سینئول (%31.29)، 1- ترپینن -4- ال (%4.39) آلفا – ترپینئول (%4.2)، ژرانیل استات (%3.5)، نریل استات (%3.5) و بتا – پینن (%3.39) ترکیبات عمده اسانس بودند.نتیجه گیری: از مطالعه نتایج حاصل از این پژوهش و یافته های قبلی چنین بر می آید که از نظر ترکیبات شیمیایی موجود در اسانس، می توان دو کموتایپ: نپتالاکتون و 8، 1- سینئول را در گونه Nepeta menthoides تشخیص داد.

دو گونه پونه سای برافراشته (Nepeta assurgens Hausskn. & Bornm. ) و پونه سای تاج کرکی (N. eremokosmos Rech. ) از گونه های دارویی انحصاری ایران می باشند. این مطالعه در راستای بررسی صفات رویشی، عملکرد اندام هوایی، میزان اسانس و ترکیب های اسانس و ارزیابی روابط بین آنها در دو گونه مذکور در شرایط مزرعه ای انجام شد. آزمایش در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با سه تکرار، طی سال های 1396 و 1397 اجرا گردید. نتایج نشان داد که وزن تر و خشک اندام هوایی در گونه برافراشته (به ترتیب 11353 و 2351 کیلوگرم در هکتار) به طور قابل ملاحظه ای بیشتر از گونه تاج کرکی (به ترتیب 2638 و 527 کیلوگرم در هکتار) بود. متوسط درصد اسانس در گونه برافراشته و تاج کرکی به ترتیب 1. 60% و 0. 64% و عملکرد اسانس به ترتیب 20. 16 و 2. 21 کیلوگرم در هکتار بود. آنالیز ترکیب های اسانس بیانگر آن بود که مجموع ایزومرهای نپتالاکتون در گونه برافراشته به طور متوسط 78. 6% و در گونه تاج کرکی 62. 8% بود. آنالیز همبستگی بین صفات نشان داد که وزن خشک برگ، وزن تر و خشک کل و قطر بزرگ بوته بیشترین همبستگی را با عملکرد اسانس داشتند. آنالیز رگرسیون گام به گام بیانگر آن بود که تغییرات عملکرد اسانس عمدتاً توسط وزن خشک برگ، درصد اسانس، وزن تر کل، تعداد ساقه و میزان تاج پوشش توجیه می شد. به طور کلی با توجه به نتایج بدست آمده برتری گونه پونه سای برافراشته نسبت به گونه تاج کرکی قابل ملاحظه بود و می توان آن را به عنوان یک گونه ارزشمند برای تولید با مقاصد دارویی توصیه نمود.

جنس 250 Nepeta گونه در دنیا دارد. این گونه در ایران دارای 67 گونه است که 39 گونه آن بومی ایران می باشد. به منظور بررسی اثر تنش خشکی بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی پونه سای خوشه ای (Nepeta racemosa Lam.) آزمایشی در شرایط مزرعه در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با چهار تیمار و سه تکرار در ایستگاه تحقیقات البرز، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور در سال 1390 اجرا شد. سطوح مختلف تنش خشکی شامل 100% (شاهد یا بدون تنش)، 80% (تنش ملایم)، 60% (تنش متوسط) و 40% (تنش شدید) ظرفیت مزرعه ای بود. در مرحله گلدهی ارتفاع گیاه، تعداد پنجه، تعداد ساقه جانبی، وزن ریشه، طول ریشه، قطر ساقه اصلی، تعداد ساقه گل دار، طول گل آذین ها، طول برگ و عرض برگ، عملکرد برگ، گل آذین، ساقه و سرشاخه، درصد و عملکرد اسانس برگ، گل آذین، ساقه و سرشاخه اندازه گیری شدند. نتایج تجزیه آماری نشان داد که تنش خشکی اثر معنی دار بر ارتفاع گیاه، وزن ریشه، طول گل آذین ها، طول برگ، عرض برگ (a£%1)، طول ریشه و قطر ساقه اصلی (a£%5) داشت. همچنین تنش خشکی اثر معنی دار بر درصد اسانس برگ، درصد اسانس سرشاخه، عملکرد برگ، ساقه، گل آذین و سرشاخه، عملکرد اسانس برگ و گل آذین (a£%1) داشت. بیشترین درصد اسانس برگ (%1.72)، گل آذین (%1.93) و درصد اسانس سرشاخه (%1.27) مربوط به تنش ملایم (60% ظرفیت مزرعه) بود. نتایج نشان داد که پونه سای خوشه ای گیاهی مقاوم به خشکی بوده و با اعمال 60% تنش خشکی می توان بیشینه اسانس را بدست آورد.